امروز: ۲۵ فروردین ۱۴۰۰
صدای ‌کیشوندان ، تحلیل و بررسی رویدادها و اخبار جزیره زیبای کیش

اسرار مسکوکات کیش

اجتماعی , فرهنگی , کیش , گردشگری , گزارش مکتوب تاریخ انتشار: 99/12/11 بدون نظر   51 بازدید

اندازه فونت    
اسرار مسکوکات کیش

اسرار مسکوکات کیش

 

تهیه و تنظیم: مصیب شیرانی (عضوانجمن علمي تحقيقاتي دوستداران ميراث فرهنگيAPRS)

در باب سکه هاي مکشوفه از کارگاههاي 1-2 و 3 حريره کيش و اشاره به فراواني و تنوع آنها از نقطه نظر قطر و اندازه بايد به ذکر اين مهم پرداخت که سکه هاي مربوطه معيار با اهميتي در شناخت پيشينه امر تجارت در ميان جوامع آن روز محسوب مي شود با اين توصيف که تعدادي سکه متعلق به کشور چين نيز در ميان سکه هاي مذکور خودنمايي مي کند. مي دانيم که سکه عبارت است از يک قطعه فلز به وزن معين با علامت رسمي دولت يا حکومت که مي تواند به عنوان سندي مکتوب در تکمله مطالعات باستان شناسي از ميان ديگر يافته ها در امر تاريخگذاري بکار رود. اما متأسفانه شدت اکسيد سکه هاي بدست آمده از کاوشهاي اخير آنچنان بالاست که گاهي مغز سکه نيز به کلي اکسيده و از ميان رفته است. در اين باب اقدامات اوليه زنگار زدايي سکه ها کمکي در شناسايي و خواندن آنها نکرد و آزمايشات و مشاهدات تخصصي پژوهشکده مرمت نيز با بکارگيري از امکانات ويژه نسبت به معرفي بهتر خط و خطوط سکه هاي ارسالي مفيد واقع نشد. با اين حال با توجه به مطالعاتي که پيش از اين درباب مسکوکات دوره هاي مورد نظر در داخل ايران گرديد و نيز معرفي نيم سکه اي از جنس طلا که در راستاي عمليات حفاري جناب آقاي موسوي در خانه اعياني حريره بدست آمد ذکر کيفيت مسکوکات اين دوره ها و نيز معرفي ضرابخانه هاي آن زمان خالي از لطف نيست.

سکه هاي سلجوقي از جنس طلا، نقره و برنز است و شايان ذکر است که 90 درصد مسکوکات سلاجقه بزرگ از جنس طلا است. سکه هاي سلجوقي از لحاظ فرم و نوشته شبيه ساير سلسله هاي اسلامي ايران هستند. القاب فرمانروايان بر روي سکه ها بصورت السلطان العادل، السلطان العظم، المعظم الملک، الملوک، شاهنشاه، ابوالمظفر و … نقش بسته است.

از فعالترين ضرابخانه ها در اين دوره مي توان ضرابخانه نيشابور، اصفهان و پس به ري، اهواز، فسا، سميرم، ساوه، همدان، شيراز، بصره و غيره اشاره کرد (سرفراز، 1379، ص 209)

ايلخانان مغول در سه دوره متمايز فرهنگي سکه ضرب کردند. در اولين دوره آنان در آغاز حکومت ناچار بودند از شعاير و آداب و عقايد اسلامي تبعيت و از نوشته هايي به خط ايغوري استفاده کنند. در دومين دوره به تدريج سکه ها تحت تأثير فرهنگ مغولي قرار گرفت و نام الغاب به خط ايغوري نوشته شد. در سومين دوره شعاير اسلامي در قالب شهادتين و اسم خلفاي راشدين به استثناي زمان محدود فرمانروايي سلطان محمد خدابنده که به شهادتين و نام دوازده امام مبادرت نمود بر روي سکه ها مشاهده مي شود.

ضرابخانه هاي اين دوره در هشتاد و شش شهر از شهرهاي ايران بزرگ از جمله جزيره کيش که به شکل ديس ضرب مي گرديد به فعاليت مشغول بودند (همان منبع، ص 216 و 217) سکه هاي تيموري نيز در پنجاه و شش شهر ضرب مي شدند. روي سکه نام سلطان محل ضرب و تاريخ به عدد و پشت سکه متن لااله الاالله، محمد رسول الله و در حاشيه نام ابوبکر عمر عثمان و حضرت علي مشاهده مي شود. محل ضرب و تاريخ ضرب گاهي در پشت سکه نيز نوشته شده است (همان منبع، ص 230).

سکه طلاي مکشوفه*

در بهار سال 1377 در پي آغازي مجدد به اتفاق آقاي مهندس عادل فرهنگي پس از چند سال توقف و براساس مسئوليت تفويض شده به هنگام مرمت و سامان دهي مانده هاي ديوار در بخش شمالي مشرف به جاده جديدالاحداث ساحلي، يک عدد سکه طلا کشف گرديد. اين سکه بر اثر فشار وارد شده در چند جهت داراي گود و برجستگي به رويه و پشت سکه مي باشد (يک طرف سکه برجسته است طرف ديگر گودرفتگي دارد).

بر رويه و پشت سکه به مرکز دايره مربعي با دو خط تزئيني ديده مي شود. رئوس چهار وجه مربع به لبه دايره سکه منتهي مي گردد.لبه سکه داراي تزئينات دايره هاي برجسته کوچک مي باشد، اين دواير برجسته به وسيله خط دايره دورادور احاطه گرديده است.دايره هاي برجسته تزئيني برجسته در بعضي نقاط قابل رويت و در بعضي نقاط محو مي باشد. لازم به يادآوري است که به هنگام ضرب سکه از سر سکه استفاده مي شده و سر سکه بر روي فلز با ضربه اي که به آن وارد مي شده است اثر حکاکي را نمودار مي ساخته حال چنانچه دقت ضرب سکه به علت تعداد کمتر مي شده است که بر روي اغلب سکه ها ملاحظه مي گردد، لذا بخشي از اثر آن در خارج از سکه قرار مي گرفته است.متن کلمات دو روي سکه هرکدام دو بخش است: بخش اصلي داخل مربع و بخش ديگر در حاشيه سکه حد فاصل اضلاع مربع و لبه سکه حک گرديده است. متن داخل مربع ها داراي پنج سطر و چهار سطر در فوق اضلاع مربع ديده مي شود.بر روي بعضي از کلمات دايره برجسته که در وسط آن دايره اي ديگر همانند سکون قرار دارد، جمعاً بر پشت و روي سکه تعداد پانزده دايره قابل رؤيت است.

متن سکه با حضور استاد گرامي آقاي مهندس شيرازي، آقاي کريميان، آقاي مهندس فرهنگي و سپس با مراجعه به بخش سکه موزه ملي سرکار خانم عسگري و آقاي عبدالله قوچاني مورد بررسي و سپس قرائت گرديد است.

سکه مکشوفه داراي 9/2 سانتيمتر قطر و داراي 6/4 گرم (يک مثقال) وزن مي باشد و يکي از سکه هاي منحصر به فرد و نادري است که از شهر حريره کيش به دست آمده است: (قبلاً يک عدد سکه طلائي در کاوشهاي 1371 به دست آمده است.)

متن روي سکه به شرح زير قرائت گرديد:

بسم الله الرحمن الرحيم

والحمدلله و هو حسبي

و به نتايد و نعتصم

لاحول و لا قوه الا

بالله العلي العظيم

حاشيه بالا: الامير الاحد

حاشيه چپ: مؤيد بالله ابو

حاشيه پايين: موسي عمران بن حاشيه راست: الامراءالمرشدين

متن پشت سکه داخل مربع

لا اله الاالله

محمد رسول الله

الخليفه الامام

العباسي اميرالمؤمنين

حاشيه بالا: ضربهذاالدينار

حاشيه چپ: حرسهاالله

حاشيه پايين: عامي تسعه

حاشيه راست: و عشرين و ستمائه

عكس – سكه‌هاي مكشوفه

در حاشيه رويه سکه از ابوموسي عمران فرزند يکي از امراء مرشدين با لقب مؤيد بالله نام برده شده است. در پشت سکه همانطور که در بالا قرائت گرديد پس از ذکر لااله اله الله و محمد رسول الله از خليفه عباسي و اميرالمومنين ذکر مي گردد. در حاشيه ضرب سکه را به شهر سبته و سال ضرب سکه 629 ه قرائت شده است.

با استناد به متون تاريخي ابوموسي در شهر سبته بپا خاسته و بنام خود سکه ضرب مي نمايد و احتمالاً سکه مذکور به عنوان يادبود ضرب شده است. هرچند در روي ديگر سکه لقب خليفه عباسي ذکر گرديده مي توان اين سکه را جزء سکه هاي منحصر به فرد ضرب شده در شهر سبته در (شمال مراکش) ياد کرد و بنا به ضرورت در ادامهء بررسي متون تاريخي درخصوص شهر سبته آورده شده است.

در سکه طلاعي کيش علاوه بر تاريخ حک شده که سال 629 ه.ق را برخوردارد در پشت و روي سکه سه نام قابل بررسي و تحقيق مي باشد:

شهر سبته (محل ضرب سکه)

القائم بامرالله خليفه عباسي (اميرالمومنين)

ابوموسي عمران بن الامراء المرشدين ملقب به «مؤيد بالله»

1- سبته: ياقوت حموي در معجم البلدان مي نويسد: «شهر مشهوريست از شهرهاي مرکزي بلاد مغرب. لنگرگاهش بهترين لنگرگاهي است در ساحل درکه، در يک قطعه خاکي واقع شده در مقابل جزيره اندلس: در طرف گذرگاه واقع شده و شهر مستحکم و استواريست مانند مهديه که در آفريقا واقع شده است: «سبته: و هي بلده مشهوره من قواعد بلاد المغرب و مرساها اجود موسي علي البحر، و هي برالبر بر تقابل جزيره الاندلس علي طرف الزقاق الذي هو اقرب مابين البر و الجزيره، هي مدينه حصينه تشبه المهديه التي بافريقيه … و بينهما و بين فاس عشره ايام» ياقوت سپس مي گويد کساني همچون اين مرانه سبتي و ابن غازي خطيب و ابن عطا کاتب به آنجا منسوبند.

قزويني در آثار البلاد از قول ابوحامد اندلسي نقل مي کند که در سبته صخره اي است که حضرت موسي و حضرت يوشع در کنارش آرميده و هنوز پابرجاست. ابن بطوطه در رحله و ابن جبير در سفرنامه خود از شهر سبته ياد کرده اند و علامه قزويني در حاشيه سدالازار مي نويسد: شهر معروف سبته واقع بر ساحل جنوبي مديترانه محاذي جبل الطارق که بر ساحل شمالي تنگه معروف به همين نام است واقع شده است.

جهت تفصيل موقعيت و تاريخ شهر سبته به کتاب «الحلل السنديه» (ج:1 ص 25، 33، 54، 56، 63، 68، 81، 157، 184، 185، 200، 218، 219، 242، 453: ص 25، 36، 90، 155، 314، 317، 319، 328) مراجعه شود.

2- القائم بامرالله: در تاريخ دوره اسلامي دو نفر از خلفاي عباسي بدين نام مشهورند: يکي القائم پسر القادر ملقب به القائم بامرالله (422-567) بيست و ششمين خليفه عباسي و ديگر قائم ابن متوکل ملقب به قادر بامرالله و مکني به ابوالبقاء از خلفاي عباسي مصر که به سال 863 ه.ق در زندان اسکندريه وفات يافت (ر.ک. تاريخ الخلفاء سيوطي).

آنچه در سکه با توجه به تاريخ ضرب شده آمده مقصود از لقائم بامرالله بيست و ششمين خليفه عباسي ابوجعفر عبدالله پسر القادر بالله است که در سالهاي 422-467 ه.ق حکومت مي کرد. وي در ذ‌ي قعده سال 391 متولد شد. مردي دانشمند و خوش صورت و نيکوسيرت و با اقتدار بود و در عهد او و پدرش دولت عباسيان رونق گرفت و در زمان او بود که دولت بويهيان انقراض يافت و دولت سلجوقي تأسيس شد و فتنه بسياسيري افتاد و فتنه بساسيري از مهمترين اتفاقات دوره حکومت القائم بود و داستان آن در تواريخ مسطور است. عاقبت اين فتنه به دست سلطان طغرل سلجوقي خاتمه يافت و طغرل سرانجام بر بساسيري چيره گشت وي را گرفته بکشت و سرش را به بغداد فرستاد تا در بازارها بگردانند. القائم بامرالله به سال 467 ه.ق وفات يافت. جهت شرح زندگاني وي به تجارب السلف (ص 253)، مجمل التواريخ و القصص (ص 382 و 373) و تاريخ الخلفاء سيوطي (ص 267 و 277-280)، حبيب السير (چاپ کتابفروشي خيام، ص 360، 370-371) مراجعه شود. آنچه جاي شگفتي است ياد و نام القائم بامرالله بر روي اين سکه بوده که تاريخ ضرب آن سال 629 ه.ق ثبت شده يعني با سال فوت القائم 162 سال فاصله زماني دارد. مفهوم اين فاصله زماني براين سکه چيست؟ هرچند نمونه هاي نادر ديگري نيز بويژه در دوره تحول سيستم حکومتي پيش از اسلام و دوره اسلامي بر روي سکه ها به خصوص سکه هاي ساساني داريم ولي اگر دليل عمده عربها در بکارگيري سکه هاي ساساني و تغيير و بهره برداري از آنان براي داد و ستد، کمبود و عدم آشنايي زياد با فن سکه زني باشد اما باز اين در دوره آغازين به چشم مي خورد و در دوره هاي بعدي چندان قابل دفاع نخواهد بود. به ويژه که قرن هفتم هجري دوره رشد و تعالي تمدن عرب و اسلام مي باشد. نکته ديگر محل ضرب سکه است که با بغداد مرکز خلافت فاصله بسيار دارد و از اين گذشته تاريخ آن برمي گردد به اواخر دوره عباسيان که دوره ضعف و اضمحلال آنان را نشانگر است. هنوز ارتباطي منطقي درخصوص اين موضوع نتوان برقرار کرد.

3- ابوموسي عمران از امراي مرشدين ملقب به مؤيد بالله

در تاريخ شهر سبته حکام بني عصام مشهورند و سالها در آنجا حاکم بوده اند و ابن خلدون در کتاب تاريخش «العبر» (جلد شش) و البکري در کتاب «المغرب» (ص 102-105) به تفصيل از آنان ياد کرده اند. پس از اينان موحدان در مغرب (مراکش) حکومت داشته اند و به شهر سبته نيز حکمراني مي کرده‌اند و از سالهاي 524 تا 667 (اواخر قرن هفتم) ادامه داشته است. ابوموسي ملقب به المؤيد از خاندان موحدان است. وي پسر يعقوب المنصور پسر يوسف اول پسر عبدالمؤمن (متولد 487/متوفي 558) پسر علي است. ابوموسي به گفته صاحب روض القرطاس در سال 629 ه.ق در شهر سبته سر به طغيان برداشت. آنچه قابل ذکر است اين که ابوموسي مويد بالله که از سلسله «موحدان» است به عنوان حاکم اين سلسله هيچگاه برگزيده نشد و بنابرگزارش هاي تاريخي وي در فرصتي کوتاه (629 ه.ق) که برايش فراهم شده علم طغيان برافراشته و بر شهر سبته و نواحي آنجا سيطره مي يابد و براي مدت بسيار کوتاهي حکومت را در اختيار مي گيرد. سکه نشان مي دهد در همان سال طغيان ضرب شده است.

منابع 1- بررسي تاريخي سکه مکشوفه حريره کيش ، نادر کريميان سروشتي، فصلنامه مداثر ، 29-230، 1377، 247

– نگاهي بر اسناد تاريخي، سکه مکشوفه و آزمون (سفال، ملات) شهر حريره کيش، احمد کبيري، فصلنامه علمي، فني، هنري اثر، شماره 29-30، 1377، ص 239

کاوشهاي باستان شناسي شهر حريره کيش، سازمان ميراث فرهنگي، تهران، 1380، ص 29-39

* با نظر كارگردان

 

 

برچسب ها:
مطالب مرتبط

نظر شما

  • لطفاً از نوشتن با حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
  • از ارسال دیدگاه های تکراری ، توهین به دیگران و ارسال متن های طولانی و اسپم خودداری نمایید.
  • از کلمات و اصطلاحاتی که محتوای نامناسب و توهین آمیز دارند در دیدگاه خود استفاده نکنید.
  • اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است.
ستاد کرونا
برچسب‌ها
آموزش و پرورش کیش (13) ابوالفضل طیبی (12) احمد حسن زاده (10) اداره محیط زیست کیش (21) امام جمعه کیش (9) بهداشت مرکز توسعه سلامت (9) بیمارستان کیش (52) جزیره زیبای کیش (13) جزیره کیش (45) دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان (27) دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد (20) دکتر رضانیا رئیس بهداشت (57) دکتر نادعلی نژاد (9) سازمان منطقه آزاد کیش (70) سازمان منطقه ازاد کیش (12) ستاد مبارزه با کرونا (12) ستاد پیشگیری از کرونا (81) سرهنگ علی اصغر جمالی (20) سرگرد ایمانی نسب (11) سعید پورعلی (12) شرکت آب عمران و خدمات شهری کیش (42) شورای سلامت کیش (101) ضوابط قرنطینه خانگی کیشوندان (11) علی عرب (10) غلامحسین مظفری (48) فرزانه شرفبافی (12) فرمانده انتظامی ویژه کیش (9) فرماندهی انتظامی کیش (47) فرودگاه بین‌المللی کیش (9) محمد عباسی دادستان کیش (10) مرکز بهداشت و توسعه سلامت کیش (35) مرکز نوآوری و فناوری کیش (16) مصطفی خانزادی (10) معاونت اقتصادی سازمان منطقه آزاد کیش (18) معاونت عمرانی سازمان منطقه آزاد کیش (22) معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش (47) معاونت گردشگری (12) معاونت گردشگری سازمان منطقه آزاد کیش (24) مناطق آزاد تجاری و صنعتی (14) ناصر آخوندی (18) ناوگان حمل و نقل عمومی کیش (13) هواپیمایی کیش ایر (23) ویروس کرونا (10) پلیس راهور کیش (16) پلیس فتا (13)
رفتن به ابتدای صفحه