امروز: ۱۱ مرداد ۱۴۰۰
صدای ‌کیشوندان ، تحلیل و بررسی رویدادها و اخبار جزیره زیبای کیش

راز های کاشيهاي زرين فام کیش

اجتماعی , تاریخ و فرهنگ , شرکت عمران، آب و خدمات شهری کیش , فرهنگی تاریخ انتشار: 99/12/10 بدون نظر   232 بازدید

اندازه فونت    

راز های کاشيهاي زرين فام  کیش

یاداشت ؛

کاشيهاي زرين فام کوکبي شش گوشه مکشوفه از کارگاه سه با خميره نخودي رنگ ساخته شده و لعاب آن برنگ طلائي زرد و قهوه اي بوده که بتدريج برنگ خرمائي تيره تغيير کرده است. نقوش هندسي، از قبيل خطوط متقاطع که با نقطه هاي ريز در بين فواصل تزئين يافته اند، نقوش گياهي به مانند سروهاي مشبک و نقش انساني از ميان کاشيها خودنمايي مي کنند، حيوانات که با شاخ و برگ درختان ترکيب شده و گاهي نيز هنرمندان سفالگر از دو حيوان يا پرنده روبروي هم ايستاده بصورت قرينه استفاده کرده اند که به طرز بسيار ماهرانه اي ترسيم گرديدند. دورتادور کاشيهاي مزبور يا داراي خطي مي باشند که خوانده مي شوند و يا تزئينات شبيه به خط دارند. از ميان کاشي هاي زرين فام رباعي منسوب به مولانا جلال الدين رومي که در کتاب کليات شمس تبريزي نيز آمده است به خوبي خوانده مي شود. متن کامل رباعي چنين است:

اي گرسنه مهر تو سيران جهان

با چشم تو آهوان چه دارند به دست

 

ترسا زفراق تو دليران جهان

اي زلف تو پاي بند شيران جهان

بنا براعتقاد جناب آقاي عبدالله قوچاني، اين رباعي نمي تواند از آن مولانا باشد. زيرا اين شعر بر روي چند ظرف تاريخدار آمده و يکي از آن ظروف بشقاب زرين فام ساخته شده در سال 613 هجري است که به شماره 1525 در موزه هنر اسلامي برلن غربي نگاهداري مي شود. مولانا که در سال 604 هجري متولد شده است در اين تاريخ تنها نه ساله بوده است.

همانند ديگر هنرهاي ايران در عهد اسلامي صنعت و هنر کاشيکاري نيز از اعتبار و ارزش ويژه اي برخوردار است. سابقه هنر کاشي گري که تواماً در تزئين و استحکام بناهاي تاريخي نقش مؤثري داشته به گذشته بسيار دور برمي گردد. مدارک تاريخي و باستان شناسي حکايت از آن دارد که در اواخر هزاره دوم ق.م. هنرمندان ايران زمين آشنا به ساخت خشت و آجرهاي لعاب دارد بوده و از آن براي آرايش مناسب بنا استفاده مي کرده اند. در دوره اسلامي نيز به تدريج هنر کاشيکاري همانند آجرکاري و گچکاري با شيوه جديد آغاز گرديد و در تمامي ادوار اسلامي به دو علت آرايش و استحکام بخشي به بنا کاربرد ويژه اي يافت. در ادوار اسلامي بناهاي بسياري مانند مساجد، مدارس، مقابر، کاخها، حمامها و حتي پلها به يکي از انواع کاشي مزين گرديده اند. آغاز استفاده و بهره گيري از کاشي در معماري عهد اسلامي به درستي روشن نيست. بررسيها و کاوشهاي محوطه ها و شهرهاي اسلامي حکايت از آن دارد که از اواخر قرن 4 هجري هنرمندان با ساخت کاشي و نحوه لعابدهي آن آشنا بوده اند که اين هنر تا قرن هفتم تکامل پيدا کرده و تا قرن دهم به بالاترين سطح خود مي رسد. متخصصان در مورد خاستگاه اصلي سفالينه هاي زرين فام که به دليل درخشندگي و طيف رنگ مايل به طلايي خود به اين نام مشهورند، اختلاف نظر دارند. عده اي محل اصلي ساخت اين نوع ظروف را مصر، گروهي ديگر بين النهرين و برخي نيز ايران مي دانند. در باره مرکز توليد اين گونه نفيس و با ارزش از سفالينه در ايران نيز نظر يکساني وجود ندارد و کارشناسان نمي توانند با اطمينان از کاشان به عنوان مرکز اصلي توليد سفالينههاي زرين فام ايران نام ببرند. از ري، ساوه، گرگان و تخت سليمان نيز به عنوان ديگر مراکز توليد اين گونه سفال نام برده مي شود.

در حال حاضر قرون سوم و چهارم، قرون پنجم تا نهم و همچنين قرون دهم تا دوازدهم هجري قمري به عنوان تقسيم بندي اوليه زماني توليد اين سفالينه ها درنظر گرفته شده است. توسعه تدريجي ساخت کاشي زرين فام و استفاده آن در معماري بويژه بناهاي مذهبي و مقابر از اواخر دوره سلجوقي آغاز و در دوره ايلخانيان به اوج ترقي خود رسيد و تحولي چشمگير در آن بوجود آمد. که البته انگيزه اصلي ابداع چنين هنري تقويت هويت ملي در برابر قوم بيگانه بوده است، نه تأثيرگرفتن از آن قوم يا از چينيها. کاشيهاي زرين فام دوره متوسط (قرن 5 الي 9 هجري) با نوشته هاي شکسته تعليق آرايش شده است و نوشته ها عموماً بدنه داخلي کف ظرف و سطح کاشي را دربرمي گيرد. مضمون نوشته ها عموماً رباعي يا غزل است که از ديوان شعراي بزرگ آن دوره برگزيده شده است. از ميان شعرا، اشعار فردوسي، بابا افضل کاشاني، ظهير فاريابي، حافظ، طغانشاه مجدالدين بغدادي مولانا بيش از همه بر روي سفالينه و کاشي ديده مي شود.

هنر کاشي سازي از اوايل قرن ششم هجري وارد مرحله نويني شد و ساخت کاشي هاي گوناگون مانند کاشي هاي مربع، کوکبي ستاره اي و چند ضلعي و محرابي متداول گرديد. اين گونه کاشي ها که براي تزئين بناهاي مذهبي و غيرمذهبي مانند مساجد، مقابر، مدارس، و غيره مورد استفاده بوده داراي نقوش تزئيني و نوشته هاي گوناگون است و قديميترين کاشي تاريخدار که تاکنون ديده شده متعلق به سال 529 هجري قمري است. از کاشي سازان معروف عهد سلجوقي و ايلخاني که نام کارگاههاي آنان در کاشي هاي متفاوت ثبت شد. ابوالقاسم عبدالله کاشاني، منشي دربار سلطان محمد خدابنده بود که خود، از جمله آخرين بازماندگان و نوادگان، خاندان مشهور ابوطاهر کاشاني بود اين خانواده خود در ساخت کاشي زرين فام و رشد و تکامل آن مهارت و شهرتي منحصر به فرد داشته اند.

در گنبد سلطانيه نيز کاشي هاي زرين فام جهت تزئين و زيبايي قرار داشت. برجسته کاري بر روي کاشي در زمان ايلخانان رواج داشته است و تعداد زيادي از کاشيهاي ستاره اي شکل اين دوره که در حاشيه با کتيبه و در وسط با نقوش انسان و حيوان يا گل و گياه مزين گرديده در کاشيکاري گنبد سلطانيه مشاهده مي گردد که البته بسياري از آنها از بين رفته است.

کاوشهاي 20 ساله باستان شناسي در تخت سليمان منجر به کشف سفالينه و کاشيهاي متعدد از جمله زرين فام و همچنين کوره هاي سفالگري شده و نشان مي دهد که ساخت کاشي يکرنگ زرين فام، چند رنگ زرين فام و همچنين بعضي از انواع سفال اسلامي در آنجا معمول بوده است. در کاوشهاي تخت سليمان کاشيهاي زرين فامي که زينت بخش کاخ آباقاخان بوده کشف گرديد که در اشکال مختلف مانند ستاره اي شکل و مربع روي ديوراهاي کاخ بکار رفته بود. اشکال بعضي از کاشيهاي زرين فام کارگاه سه با کاشيهاي زرين فام تخت سليمان و کاشيهاي زرين فام کاشان و مراغه قابل مقايسه است. کاشي هاي زرين فام تخت سليمان داراي سه تاريخ متفاوت – 670، 671، 674 ه.ق مي باشند.

به تازگي پس از مدتها تلاش و پژوهش يکي از رموز ساخت کاشيهاي زرين فام شناخته شد. گروه مشترک پژوهشگران سازمان انرژي اتمي ايران و محققان ايتاليا با کشف نانو ذرات نقره و مس در لعاب کاشي هاي قرن چهارم و هفتم، به اثرات کروماتيکي آن پي بردند. در جريان مطالعات آزمايشگاهي گسترده اي که توسط گروهي از پژوهشگران سازمان انرژي اتمي کشور و پژوهشگران ايتاليايي روي نمونه هايي از کاشي هاي زرين فام ايراني صورت گرفت، اين محققان موفق به کشف کاربرد تکنولوژي نانو در ترکيبات موجود در لعاب تزئيني اين کاشي ها شدند. آنان نمونه هايي از کاشي را در معرض تشعشات پروتون قرار داده و از طريق تابش پروتون هايي با انرژي 2 مگا الکترون، آناليز عنصري را انجام و عناصر تشکيل دهنده اين لعاب ها را مشخص نمودند. واژه نانو براي تعيين مقدار يک ميليارديم يا 9-10 يک کميت استفاده مي شود و چون يک اتم تقريباً 10 نانومتر است، اين اصطلاح براي مطالعه عمومي روي ذرات اتمي به کار مي رود.

در اين راستا اثبات شد که تلائو طلايي در کاشي هاي زرين فام، به دليل استفاده از نانو ذرات نقره و تلائلو سرخ، مربوط به نانو ذرات مس در لعاب کاشي است، که در نهايت سبب پيدايش اثرات کروماتيکي گوناگون در اين سفال ها شده است. اما هنوز به درستي روشن نيست که ايرانيان چگونه اين تکنيک را اجرا مي کرده اند اما کشف خواص برخي مواد در مقياس نانومتري و استفاده هوشيارانه از آن در تزئينات کاشي قطعي و کاملاً بديهي است. تهیه تنظیم مصیب شیرانی

برچسب ها:
مطالب مرتبط

نظر شما

  • لطفاً از نوشتن با حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
  • از ارسال دیدگاه های تکراری ، توهین به دیگران و ارسال متن های طولانی و اسپم خودداری نمایید.
  • از کلمات و اصطلاحاتی که محتوای نامناسب و توهین آمیز دارند در دیدگاه خود استفاده نکنید.
  • اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است.
ستاد کرونا
برچسب‌ها
آموزش و پرورش کیش (16) ابوالفضل طیبی (12) احمد حسن زاده (12) احمد حسن زاده امام جمعه کیش (13) اداره محیط زیست کیش (28) امام جمعه کیش (11) بهداشت مرکز توسعه سلامت (13) بیمارستان کیش (57) جزیره زیبای کیش (14) جزیره کیش (45) جعفر آهنگران (25) حمید رضا منتظری (14) دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان (27) دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد (20) دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تجاری صنعتی (13) دکتر رضانیا (17) دکتر رضانیا رئیس بهداشت (66) سازمان منطقه آزاد کیش (78) سازمان منطقه ازاد کیش (12) ستاد مبارزه با کرونا (12) ستاد پیشگیری از کرونا (82) سرهنگ علی اصغر جمالی (26) سعید پورعلی (16) شرکت آب عمران و خدمات شهری کیش (46) شورای سلامت کیش (114) علی عرب (13) غلامحسین مظفری (49) فرزانه شرفبافی (12) فرمانده انتظامی ویژه کیش (11) فرماندهی انتظامی کیش (60) مدیر عامل سازمان منطقه آزاد کیش (14) مرکز بهداشت و توسعه سلامت کیش (53) مرکز نوآوری و فناوری کیش (17) مرکز ورزش و تفریحات سالم کیش (20) معاونت اقتصادی سازمان منطقه آزاد کیش (19) معاونت عمرانی سازمان منطقه آزاد کیش (26) معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش (48) معاونت گردشگری (13) معاونت گردشگری سازمان منطقه آزاد کیش (29) مناطق آزاد تجاری و صنعتی (14) ناصر آخوندی (24) ناوگان حمل و نقل عمومی کیش (15) هواپیمایی کیش ایر (31) پلیس راهور کیش (18) پلیس فتا (17)
رفتن به ابتدای صفحه